คู่มือการวิเคราะห์ธาตุด้วย XRF สำหรับห้องปฏิบัติการและอุตสาหกรรม

การวิเคราะห์ธาตุด้วย XRF คืออะไร? ทำไมต้องใช้ CRM และเลือกสารมาตรฐานอย่างไร

เครื่อง XRF ใช้วิเคราะห์องค์ประกอบธาตุในวัสดุ เช่น โลหะ ดิน หิน แร่ และตัวอย่างสิ่งแวดล้อม ได้อย่างรวดเร็วโดยไม่จำเป็นต้องละลายตัวอย่างในทุกกรณี แต่การได้ผลวิเคราะห์ที่น่าเชื่อถือไม่ได้ขึ้นกับเครื่องเพียงอย่างเดียว ต้องเลือกสารมาตรฐาน CRM/RM ให้เหมาะกับ Matrix, Element Range, ช่วงความเข้มข้น และวิธี Calibration ที่ใช้จริง

XRF

สิ่งสำคัญที่ควรรู้ก่อนวิเคราะห์ธาตุด้วย XRF

XRF (X-ray Fluorescence) เป็นเทคนิควิเคราะห์ธาตุโดยอาศัยรังสีเอกซ์ฟลูออเรสเซนซ์จากตัวอย่าง สามารถใช้ระบุชนิดและประเมินปริมาณของธาตุได้ โดยความสามารถในการตรวจวัดขึ้นอยู่กับชนิดธาตุ เครื่องมือ สภาพตัวอย่าง และวิธีวิเคราะห์

EDXRF และ WDXRF มีหลักการกระตุ้นธาตุคล้ายกัน แต่แตกต่างกันที่ระบบแยกสัญญาณ เครื่องแต่ละประเภทจึงเหมาะกับงานวิเคราะห์และข้อกำหนดด้านความละเอียดที่ต่างกัน

CRM หรือ Certified Reference Material ช่วยสร้างและตรวจสอบความน่าเชื่อถือของการวิเคราะห์ ทั้งด้านค่าความเข้มข้น ความไม่แน่นอน และการสอบกลับทางมาตรวิทยา โดยต้องเลือกให้เหมาะกับ Matrix และธาตุที่ต้องการวิเคราะห์

01

การวิเคราะห์ธาตุด้วย XRF คืออะไร

XRF หรือ X-ray Fluorescence เป็นเทคนิควิเคราะห์ธาตุที่ใช้รังสีเอกซ์กระตุ้นอะตอมในตัวอย่าง เมื่ออะตอมปล่อยรังสีเอกซ์ฟลูออเรสเซนซ์ที่มีพลังงานจำเพาะของธาตุ เครื่องจะตรวจวัดสัญญาณดังกล่าวเพื่อระบุว่าตัวอย่างประกอบด้วยธาตุใด และประมาณปริมาณธาตุโดยอาศัย Calibration หรือแบบจำลองที่เหมาะสม

XRF ถูกใช้งานอย่างแพร่หลายในงานตรวจสอบโลหะ การวิเคราะห์ดิน หิน แร่ การควบคุมวัตถุดิบ การตรวจองค์ประกอบทางเคมีของวัสดุ และการคัดกรองสารควบคุมในผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม

01 / ELEMENT

ระบุชนิดของธาตุ

ใช้ตรวจสอบองค์ประกอบธาตุ เช่น Fe, Cr, Ni, Cu, Zn, Pb, Ti หรือ Mn ตามขีดความสามารถของเครื่อง

02 / QUANTITY

วิเคราะห์ปริมาณธาตุ

รายงานความเข้มข้นของธาตุเป็น wt%, mg/kg หรือ ppm ตาม Method, Matrix และช่วงการวัดที่ผ่านการตรวจสอบแล้ว

03 / SCREENING

คัดกรองวัสดุอย่างรวดเร็ว

เหมาะกับการตรวจวัตถุดิบ การแยกกลุ่มโลหะ การสำรวจแร่ และการคัดกรองตัวอย่างจำนวนมาก

04 / QUALITY

สนับสนุนการควบคุมคุณภาพ

ใช้ร่วมกับ CRM/RM และวิธีตรวจสอบคุณภาพเพื่อเพิ่มความเชื่อมั่นของผลวิเคราะห์ประจำวัน

02

EDXRF กับ WDXRF ต่างกันอย่างไร และควรเลือกแบบใด

เครื่อง XRF แบ่งตามวิธีแยกสัญญาณได้เป็นสองกลุ่มสำคัญ ได้แก่ Energy Dispersive XRF (EDXRF) และ Wavelength Dispersive XRF (WDXRF) ซึ่งต่างมีข้อดีและข้อจำกัดที่ต้องพิจารณาให้เหมาะกับงานจริง

หัวข้อEDXRFWDXRF
หลักการแยกสัญญาณแยกสัญญาณตามพลังงานของรังสีเอกซ์ที่ตรวจวัดใช้ระบบกระจายความยาวคลื่น เช่น ผลึกวิเคราะห์ ตามหลักการ Bragg diffraction
รูปแบบเครื่องพบได้ทั้ง Handheld, Portable และ Benchtopส่วนใหญ่เป็นเครื่องตั้งโต๊ะหรือตั้งพื้นในห้องปฏิบัติการ
จุดเด่นใช้งานสะดวก วิเคราะห์หลายธาตุได้รวดเร็ว เหมาะกับการคัดกรองและงาน QCมีความละเอียดเชิงสเปกตรัมสูง ช่วยแยกสัญญาณที่อยู่ใกล้กันได้ดี
การเตรียมตัวอย่างขึ้นอยู่กับวัสดุ อาจใช้ผิวโลหะ ผงอัดเม็ด หรือถ้วยตัวอย่างงานวิเคราะห์เชิงปริมาณมักใช้ Pressed Pellet หรือ Fused Bead ตามวิธีที่กำหนด
การใช้งานเด่นPMI, Scrap, Mining Screening, RoHS, Routine Material QCห้องแล็บซีเมนต์ แร่ ธรณีเคมี และงานควบคุมองค์ประกอบที่มีข้อกำหนดซับซ้อน
การใช้สารมาตรฐานเลือก CRM/RM ให้สอดคล้องกับ Matrix และ Calibration ที่ใช้งานเลือก CRM/RM ให้สัมพันธ์กับ Matrix, วิธีเตรียมตัวอย่าง และช่วงการวิเคราะห์
03

เครื่อง XRF วิเคราะห์ตัวอย่างอะไรได้บ้าง

เครื่อง XRF ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะงานตรวจโลหะ แต่สามารถใช้วิเคราะห์องค์ประกอบธาตุในวัสดุได้หลายกลุ่ม อย่างไรก็ตาม แต่ละกลุ่มตัวอย่างมี Matrix และวิธีเตรียมตัวอย่างต่างกัน จึงควรเลือก CRM/RM ตามชนิดวัสดุที่วิเคราะห์จริง

MET

โลหะและโลหะผสม

Steel, Stainless Steel, Aluminium Alloy, Copper Alloy, Nickel Alloy และงานตรวจสอบเกรดโลหะ

SOIL

ดินและตะกอน

วิเคราะห์ธาตุใน Soil, Sediment และตัวอย่างสำรวจสิ่งแวดล้อม โดยใช้มาตรฐานที่มี Matrix ใกล้เคียง

ORE

หิน แร่ และเหมืองแร่

Rock, Ore, Mineral และ Geochemical Samples สำหรับงานสำรวจแร่และควบคุมวัตถุดิบ

ENV

สิ่งแวดล้อม

คัดกรองธาตุในวัสดุและตัวอย่างสิ่งแวดล้อมตามวิธีทดสอบที่เหมาะสม

RoHS

พลาสติกและวัสดุอิเล็กทรอนิกส์

ใช้คัดกรองธาตุที่เกี่ยวข้องกับข้อกำหนด RoHS ในชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์และวัสดุโพลิเมอร์

QC

วัตถุดิบและกระบวนการผลิต

งานตรวจรับวัตถุดิบ ตรวจองค์ประกอบผลิตภัณฑ์ และควบคุมกระบวนการในโรงงาน

04

ทำไมการวิเคราะห์ธาตุด้วย XRF ต้องใช้ CRM/RM

Certified Reference Material (CRM) คือวัสดุอ้างอิงที่มีค่าคุณสมบัติที่รับรอง พร้อมข้อมูลความไม่แน่นอนและการสอบกลับที่เหมาะสม ใช้สนับสนุนการสอบเทียบ การตรวจสอบความถูกต้องของวิธีวิเคราะห์ และระบบควบคุมคุณภาพ

สำหรับเครื่อง XRF การมี Calibration Curve หรือ Fundamental Parameters Method ไม่ได้หมายความว่าผลวิเคราะห์ตัวอย่างจริงจะถูกต้องเสมอไป ห้องแล็บยังต้องตรวจสอบความเหมาะสมของวิธีวัดด้วยวัสดุอ้างอิงที่เกี่ยวข้องกับ Matrix และช่วงความเข้มข้นจริง

ACCURACY

ประเมินความถูกต้องของผลวัด

เปรียบเทียบผลที่วัดได้กับค่าที่รับรองเพื่อประเมิน Bias และความเหมาะสมของวิธีวิเคราะห์

CALIBRATION

สร้างหรือปรับ Calibration

ใช้ CRM ที่มีค่าธาตุและช่วงความเข้มข้นเหมาะสม เพื่อสร้างหรือปรับความสัมพันธ์ของผลวิเคราะห์

TRACEABILITY

สนับสนุนการสอบกลับ

เอกสาร CRM ช่วยสนับสนุนความเชื่อมโยงของผลวัดกับค่ามาตรฐานอ้างอิงในระบบคุณภาพ

QA/QC

ตรวจสอบเครื่องและวิธีวัด

ใช้ Verification Sample หรือ Control Sample เพื่อตรวจสอบแนวโน้มและความสม่ำเสมอของผลวิเคราะห์

05

เลือกสารมาตรฐาน XRF ให้ตรง Matrix ของตัวอย่างอย่างไร

Matrix คือองค์ประกอบพื้นฐานและลักษณะของวัสดุตัวอย่าง ซึ่งมีผลต่อการดูดกลืนและการเพิ่มความเข้มของสัญญาณ XRF การเลือก CRM ที่มี Matrix ใกล้เคียงกับตัวอย่างจริงจึงช่วยลดความเสี่ยงจากผลกระทบของ Matrix และทำให้การประเมิน Method มีความหมายมากขึ้น

กลุ่มตัวอย่างCRM/RM ที่ควรพิจารณาข้อมูลสำคัญก่อนเลือก
Steel / StainlessSteel CRM, Stainless Steel CRM, Alloy Reference MaterialsBase Metal, Alloy Grade, Cr, Ni, Mo, Mn และธาตุที่ต้องวิเคราะห์
Aluminium / Copper AlloyAluminium CRM, Copper Alloy CRM, Brass หรือ Bronze CRMAlloy Matrix, Element Range และช่วงความเข้มข้นของธาตุผสม
Soil / SedimentSoil CRM และ Sediment CRMชนิดดิน ความชื้น อนุภาค ธาตุเป้าหมาย และวิธีเตรียมตัวอย่าง
Rock / Ore / MineralGeochemical CRM, Rock CRM, Ore CRM และ Mineral Reference Materialsชนิดแร่ ธาตุหลัก ธาตุรอง Matrix และรูปแบบ Powder/Pellet/Bead
Environmental MaterialsCRM ที่มี Matrix ใกล้กับวัสดุหรือสิ่งแวดล้อมที่ตรวจTarget Elements, Concentration Range และข้อกำหนดของ Method
Plastic / RoHSPolymer CRM หรือวัสดุอ้างอิงสำหรับงาน RoHS ScreeningPolymer Matrix, ธาตุที่ตรวจคัดกรอง และระดับความเข้มข้นที่เกี่ยวข้อง
06

เลือก CRM จาก Element Range และ Calibration Range อย่างไร

หลังจากเลือก Matrix แล้ว ขั้นตอนถัดไปคือดูว่าธาตุที่ต้องการวิเคราะห์มีค่ารับรองอยู่ใน COA ของ CRM หรือไม่ และระดับความเข้มข้นครอบคลุมช่วงตัวอย่างที่ห้องแล็บต้องรายงานจริงหรือไม่

สิ่งที่ควรตรวจแนวทางเลือก CRMความเสี่ยงหากเลือกไม่เหมาะสม
Target Elementsเลือก CRM ที่มีค่าธาตุที่ต้องรายงานหรือใช้ตัดสินคุณภาพตรวจสอบความถูกต้องของธาตุสำคัญไม่ได้
Concentration Rangeเลือก CRM หลายระดับเมื่อ Method ต้องครอบคลุมช่วงความเข้มข้นกว้างต้องประมาณค่านอกช่วงที่ตรวจสอบแล้วหรือ Extrapolation
Certified Valueตรวจว่าเป็นค่ารับรองสำหรับธาตุที่ต้องการจริงอาจนำค่า Informational Value มาใช้ผิดวัตถุประสงค์
Measurement Uncertaintyพิจารณาความไม่แน่นอนของ CRM เทียบกับเกณฑ์ยอมรับของงานตัดสินผลผ่านหรือไม่ผ่านโดยไม่มีหลักเกณฑ์เพียงพอ
Sample Preparationเลือกมาตรฐานที่เหมาะกับการเตรียมและการวัด เช่น Pellet, Bead หรือ Solid Metalเกิดผลต่างจากขนาดอนุภาค ความหนาแน่น หรือผิวตัวอย่าง
07

Calibration, Verification และ Method Validation ต่างกันอย่างไร

ในการวิเคราะห์ XRF คำว่า Calibration, Verification และ Method Validation มีหน้าที่ต่างกัน แม้อาจใช้ CRM/RM ช่วยสนับสนุนทุกขั้นตอน แต่ไม่ควรตีความว่าเป็นกระบวนการเดียวกัน

กระบวนการวัตถุประสงค์บทบาทของ CRM/RM
Calibrationกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างสัญญาณเครื่องกับค่าความเข้มข้นใช้ CRM ที่มีค่าธาตุเหมาะสมสำหรับสร้างหรือปรับ Calibration
Verificationตรวจสอบว่าเครื่องหรือ Method ยังให้ผลตามเกณฑ์ที่กำหนดใช้ CRM/RM หรือ Check Sample ที่เหมาะกับ Matrix และช่วงใช้งาน
Method Validationแสดงว่าวิธีวิเคราะห์เหมาะกับวัตถุประสงค์ที่กำหนดCRM ใช้ช่วยประเมิน Trueness/Bias ร่วมกับหลักฐานด้าน Precision และสมรรถนะอื่น
Routine Quality Controlติดตามความสม่ำเสมอระหว่างการวิเคราะห์ประจำวันใช้ Control Sample, Control Chart และ Acceptance Criteria
08

Workflow การใช้ CRM ในงาน QA/QC ของเครื่อง XRF

การใช้ CRM อย่างเป็นระบบช่วยให้ห้องแล็บตรวจสอบได้ว่าความผิดปกติของผล XRF เกิดจากเครื่อง Calibration การเตรียมตัวอย่าง หรือ Matrix ของวัสดุ แทนการปรับ Calibration โดยไม่มีข้อมูลประกอบ

1

ตรวจสอบ Method และ Matrix

ยืนยันชนิดตัวอย่าง โปรแกรมวิเคราะห์ ธาตุที่ต้องรายงาน และช่วงความเข้มข้นก่อนเริ่มงาน

2

ตรวจสภาพเครื่องและการตั้งค่า

ตรวจเงื่อนไขการวัดตามคู่มือ เช่น Measurement Time, Filter, Tube Setting และ Instrument Check

3

เตรียม CRM และ Sample ให้เหมาะสม

ควบคุมความเรียบ ความสะอาด ขนาดอนุภาค ความชื้น หรือการอัดเม็ดและหลอมตัวอย่างตามวิธีที่ใช้

4

วัด CRM หรือ Verification Sample

เปรียบเทียบผลกับค่าที่รับรองหรือค่าควบคุม โดยพิจารณาความไม่แน่นอนและ Acceptance Criteria

5

เริ่มวิเคราะห์ตัวอย่างจริง

ดำเนินการเมื่อผล QC อยู่ในเกณฑ์ พร้อมวัดตัวอย่างควบคุมระหว่าง Batch ตาม SOP

6

บันทึกและติดตามแนวโน้ม

เก็บผล CRM, Control Chart, COA, Raw Data และ Corrective Action เพื่อรองรับการตรวจสอบย้อนหลัง

09

ทำไมผลวิเคราะห์ XRF จึงคลาดเคลื่อน ทั้งที่เครื่องยังใช้งานได้

เมื่อผลวิเคราะห์ XRF ไม่ตรงกับค่าที่คาดหวัง ไม่ควรสรุปทันทีว่าเครื่องมือเสีย เพราะปัญหาอาจเกิดจากมาตรฐานที่เลือก การเตรียมตัวอย่าง หรือเงื่อนไขของ Method ได้เช่นกัน

  • Matrix ไม่ตรง: ใช้ CRM คนละกลุ่มวัสดุกับตัวอย่างจริง ทำให้ผลการแก้ Matrix Effect ไม่เหมาะสม
  • Calibration Range ไม่ครอบคลุม: ธาตุในตัวอย่างอยู่ต่ำหรือสูงกว่าช่วงที่ Method ตรวจสอบไว้
  • Particle Size Effect: ตัวอย่างผงมีขนาดอนุภาคแตกต่างกัน ทำให้สัญญาณ XRF ไม่สม่ำเสมอ
  • Surface / Geometry: ผิวโลหะไม่เรียบ ตัวอย่างมีความหนาไม่เพียงพอ หรือวางตัวอย่างไม่เหมาะกับจุดวัด
  • Moisture: ความชื้นในดินหรือแร่อาจกระทบผลวิเคราะห์และการเปรียบเทียบกับค่าบนฐานน้ำหนักแห้ง
  • Measurement Time: เวลาในการวัดสั้นเกินไปสำหรับธาตุระดับต่ำ อาจทำให้ Precision ไม่เพียงพอ
  • CRM ไม่เหมาะสม: เลือกค่าธาตุจาก COA ไม่ตรงกับจุดควบคุม หรือใช้ค่าที่ไม่ได้รับรองผิดวัตถุประสงค์
  • ไม่มี QC Trend: ไม่บันทึกผลควบคุมต่อเนื่อง จึงตรวจไม่พบการเปลี่ยนแปลงของเครื่องหรือวิธีวัด
10

Alpha Prime Lab ช่วยเลือก CRM/RM สำหรับเครื่อง XRF อย่างไร

Alpha Prime Lab ให้คำปรึกษาในการเลือก สารมาตรฐาน CRM/RM สำหรับงานวิเคราะห์ XRF โดยพิจารณาจากชนิดตัวอย่าง Matrix ธาตุเป้าหมาย ช่วงความเข้มข้น รูปแบบของวัสดุอ้างอิง และวัตถุประสงค์ว่าใช้สำหรับ Calibration, Verification หรือ Routine QA/QC

สำหรับลูกค้าที่มีเครื่อง XRF อยู่แล้ว สามารถส่งข้อมูล Method, รุ่นเครื่อง และ COA ของ CRM เดิมมาให้ช่วยประเมินรายการที่เหมาะสมได้ โดยไม่จำกัดการพิจารณาจากผู้ผลิตเครื่องมือเพียงรายเดียว แต่จะตรวจความเหมาะสมทางเทคนิคและข้อกำหนดของงานก่อนแนะนำ

1

ตรวจประเภทตัวอย่างและ Matrix

เช่น Steel, Stainless Steel, Aluminium, Copper Alloy, Soil, Sediment, Rock, Ore หรือ Polymer

2

ตรวจธาตุและ Concentration Range

เลือก CRM ที่มีค่าธาตุรับรองตรงกับงาน รวมถึงช่วงค่าที่ใช้ตัดสินผลในห้องแล็บ

3

ตรวจเครื่อง XRF และวิธีเตรียมตัวอย่าง

ดูว่าใช้ Handheld XRF, EDXRF หรือ WDXRF และวิเคราะห์ Solid, Powder, Pellet หรือ Fused Bead

4

เทียบจาก COA หรือ Catalog Number เดิม

ตรวจค่ารับรอง ความไม่แน่นอน Traceability และชนิดวัสดุเพื่อช่วยค้นหารายการทดแทนที่เหมาะสม

11

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ XRF และสารมาตรฐาน CRM/RM

เครื่อง XRF ใช้วิเคราะห์ธาตุอะไรได้บ้าง?

เครื่อง XRF สามารถวิเคราะห์ธาตุหลายชนิดในโลหะ ดิน หิน แร่ และวัสดุอุตสาหกรรมได้ เช่น Fe, Cr, Ni, Cu, Zn, Mn และ Pb ทั้งนี้ขึ้นกับระบบเครื่อง ธาตุเป้าหมาย Matrix และวิธีวิเคราะห์ที่ใช้

EDXRF กับ WDXRF ต่างกันอย่างไร?

EDXRF แยกสัญญาณตามพลังงานของรังสีเอกซ์ ส่วน WDXRF แยกสัญญาณตามความยาวคลื่น โดย WDXRF มักมีความละเอียดเชิงสเปกตรัมสูงกว่า แต่ความเหมาะสมต้องประเมินตามงานจริง

ทำไมต้องใช้ CRM สำหรับเครื่อง XRF?

CRM ช่วยสนับสนุน Calibration, Verification, การประเมิน Bias และการสอบกลับของผลวิเคราะห์ โดยควรเลือกให้เหมาะกับ Matrix ธาตุ และช่วงความเข้มข้นของตัวอย่างจริง

ใช้ Metal CRM วิเคราะห์ดินหรือแร่ด้วย XRF ได้ไหม?

ไม่ควรใช้แทนกันโดยอัตโนมัติ เพราะ Matrix และลักษณะตัวอย่างต่างกัน ควรเลือก Soil CRM หรือ Geochemical CRM ที่เหมาะกับงาน หรือมีหลักฐานการตรวจสอบความเหมาะสมของวิธีวิเคราะห์ก่อนใช้งาน

Handheld XRF ต้องใช้สารมาตรฐาน CRM ไหม?

แม้เครื่อง Handheld XRF จะมี Calibration จากโรงงาน การใช้ CRM/RM หรือ Check Standard ที่เหมาะสมยังช่วยตรวจสอบความพร้อมของเครื่องและความน่าเชื่อถือของผลวิเคราะห์หน้างานได้

มี COA เดิม สามารถให้ APL ช่วยหารายการทดแทนได้ไหม?

ได้ สามารถส่ง COA, Catalog Number, Matrix, ธาตุและช่วงความเข้มข้น รวมถึงรุ่นเครื่อง XRF เพื่อให้ Alpha Prime Lab ช่วยประเมินรายการ CRM/RM ที่เหมาะสม

ห้องแล็บ ISO/IEC 17025 ต้องเลือก CRM อย่างไร?

ควรเลือก CRM ที่เหมาะกับวัตถุประสงค์ มีค่ารับรอง ความไม่แน่นอน และการสอบกลับที่เพียงพอ พร้อมควบคุมการใช้งานและบันทึกหลักฐานตามวิธีทดสอบและระบบคุณภาพของห้องแล็บ

12

กำลังหา CRM/RM สำหรับเครื่อง XRF อยู่หรือไม่

XRF CRM / RM / REFERENCE MATERIALS

ให้ Alpha Prime Lab ช่วยเลือกสารมาตรฐาน XRF ให้ตรงกับตัวอย่างของคุณ

หากคุณต้องการซื้อสารมาตรฐาน XRF, XRF Calibration Standard, Certified Reference Material, Soil CRM, Geochemical CRM, Metal CRM หรือ CRM/RM สำหรับเครื่อง EDXRF, WDXRF และ Handheld XRF สามารถส่ง Matrix, Target Elements, Concentration Range, รุ่นเครื่อง และ COA เดิมมาให้ Alpha Prime Lab ช่วยคัดเลือกรายการที่เหมาะสมได้

ติดต่อ APL เพื่อเลือก CRM/RM สำหรับเครื่อง XRF และขอใบเสนอราคา

14

แหล่งอ้างอิงสำหรับการวิเคราะห์ XRF และวัสดุอ้างอิง

สร้างความเชื่อมั่นให้ห้องปฏิบัติการ ด้วยมาตรฐานการสอบกลับได้
คัดลอกลิงก์เรียบร้อยแล้ว